Kościół św. Marcina

To najmniejszy z sześciu, zachowanych gotyckich kościołów Chełmna. Ze względu na swe wymiary (13,5 x 9,6 m) bywa przez niektórych nazywany kaplicą. Od samego początku pełnił funkcję kościoła pomocniczego w stosunku do kościoła parafialnego. Pierwotnie przeznaczony był zapewne duszpasterstwu polskojęzycznemu, by następnie, w XVII i XVIII w., służyć duszpasterstwu katolickiej ludności niemieckojęzycznej zamieszkującej na terenie parafii. Otaczał go cmentarz, na którym grzebano uboższych mieszkańców miasta. Około połowy XVII w. był remontowany na polecenie biskupa Andrzeja Leszczyńskiego, o czym świadczy zachowany szczęśliwie fragment chorągiewki na szczycie zachodnim. W tym też czasie odnotowano, że w kościele były dwa ołtarze: główny św. Marcina i boczny św. Pawła, zaś na niewielkim chórze znajdował się niewielki, przenośny pozytw organowy. W XIX w. służył jako sala spotkań towarzystw i bractw kościelnych. Remontowany w 1938 r. nie doczekał się pełnej rewitalizacji. Po II wojnie światowej był używany do spotkań kół różańcowych, jako sala, w której wystawiano misteria religijne oraz sala katechetyczna, następnie w latach 90-tych zmagazynowano w nim wycofane z kultu dzieła sztuki sakralnej. Wprawdzie w końcu lat 60-tych XX w. podjęto szerzej zakrojone prace remontowe w trakcie których odtworzono m.in. gotycki portal zachodni, ale jednocześnie urokliwą sylwetę kościoła zeszpecono przez wzniesienie pawilonu biblioteki szkolnej. Pod boisko szkolne został także zajęty teren dawnego przykościelnego cmentarza.

Jest to kościół salowy, o drewnianym, płaskim stropie. Ze względu na trwające od 2006 r. prace remontowe jest pozbawiony wyposażenia i nie jest wykorzystywany obecnie do celów liturgicznych.

W przeszłości prowadziła do niego ulica Franciszkańska. Jednak po jej zamknięciu kościół znalazł się nieco na uboczu i można do niego dotrzeć idąc ścieżką wzdłuż murów obronnych, bądź od strony ul. Toruńskiej, bądź od ul. 22 Stycznia.

Opracował: Marek G. Zieliński

Kościół archiprezbiterialny

Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

 
Kościół archiprezbiterialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zwany potocznie Farą, jest najokazalszym spośród siedmiu istniejących obecnie kościołów Chełmna i niewątpliwie jedną z najpiękniejszych budowli wczesnogotyckich w Polsce. Jest to świątynia o olbrzymiej tradycji modlitwy, posługi sakramentalnej i bardzo stare Sanktuarium Maryjne. Dla biskupów chełmińskich była drugą w diecezji, zaraz po katedrze w Chełmży. Mieszczanie Chełmna gromadzili się tu na Msze w dni powszednie i świąteczne, ale także w trakcie wielkich uroczystości miejskich. To tu każdego roku Mszą do Ducha Świętego zaczynali elekcję władz miasta i witali podczas ingresów, w sposób jak najuroczystszy, nowych biskupów. W okresie od 1519 po ok. 1539 r., będąc podniesioną przez biskupa Jana Konopackiego do rangi kolegiaty, była zarządzana przez Braci Wspólnego Życia, a w latach 1680-1822, pełniąc z woli biskupa Jana Małachowskiego funkcję kościoła seminaryjnego, przez Zgromadzenie Księży Misjonarzy.

O wysokim statusie chełmińskiej Fary w strukturach kościelnych świadczy rozmach jej architektury i klasa wyposażenia. Do jej wznoszenia przystąpiono już w drugiej połowie XIII w. W przeciwieństwie do wielu innych budowli sakralnych powstała dość szybko, a w trakcie budowy dokonano tylko niewielkich korekt w stosunku do pierwotnego zamierzenia. Precyzja i misteria architektury wskazuje, że była wznoszona przez biegłych w swym rzemiośle budowniczych. Co ciekawsze, w wiekach następnych nie dokonano większych przebudów, które by zakłóciły gotycki charakter świątyni i wrażenie stylistycznej jednolitości. Jedynie w 1560 r. dobudowano kaplicę Mariacką, a w końcu wieku XVII kaplicę Bożego Ciała oraz w 1706 r. kruchtę południową. W końcu XIX w. przeprowadzono natomiast poważne prace naprawcze nadszarpniętych zębem czasu murów, w szczególności w obrębie najwyższej kondygnacji wieży północnej.

Od strony zachodniej fasadę kościoła ujmują dwie masywne wieże o nierównej wysokości. Północna wieża dzwonnicza jest po dzień dzisiejszy najwyższą w mieście. Cechą charakterystyczną zewnętrznej architektury tego kościoła jest, że każde z pięciu przęseł naw bocznych przykrywa osobny, prostopadły do osi podłużnej dach. Każde przęsło zwieńczone osobnym szczytem i przeprute wielkim, ostrołukowym oknem przydaje elewacji bocznej szczególnej finezji. Dzięki temu kościół bardzo ciekawie prezentuje się na tle południowej panoramy miasta lub gdy patrzy się na niego z płyty Rynku.

Wnętrze podzielone jest na trzy nawy o równej wysokości i niemal takiej samej szerokości, co potęguje wrażenie przestronności. Nawy i prezbiterium zamknięte zostały sklepieniami krzyżowo-żebrowymi z podwieszonymi zwornikami o bogatym programie ikonograficznym. Można tam dostrzec m.in. przedstawienia strusia, syreny, bazyliszka, smoka, gęsi, orła, głowy błazna, biskupa i starca. Na potężnych filarach można podziwiać galerię jedenastu apostołów, wykonanych w XIV w. Zamierzeniem ich twórców było niewątpliwie wyrażenie przekonania, że apostołowie są tym dla Kościoła, czym filary dla budowli. Z tego samego czasu pochodzą malowidła naścienne w prezbiterium oraz malowidło ze św. Krzysztofem w nawie północnej. Jednym z najcenniejszych i jednocześnie najbardziej zagadkowych przedmiotów będących na wyposażeniu Fary jest romańska chrzcielnica z gotlandzkimi motywami dekoracyjnymi znajdująca się w kruchcie południowej.

Obecna szata kolorystyczna wnętrza, została nadana w trakcie kompleksowego remontu w latach 1925 i 1928. Wówczas to skuto ze ścian tynki i odsłonięto wątek ceglany. Wnętrze, które do tej pory utrzymane było w tonacji białej, uzyskało ceglasto-różowa barwę. Prace malarskie wykonano pod kierunkiem Stanisława Smoguleckiego. Sklepienia ozdobiono ornamentem wici roślinnej wzorowanym na motywie zaczerpniętym ze starego ornatu będącego niegdyś w użyciu w Farze.

Wszystkie ołtarze znajdujące się obecnie w kościele, a jest ich łącznie trzynaście, powstały w końcu wieku XVII lub w XVIII. Stanowią dość jednolity zespół. Zdobią je dobrej klasy rzeźby oraz obrazy olejne. Szczególnie wysoki poziom, prezentują obrazy przedstawiające św. Jana Nepomucena, św. Walentego, Pokłon Trzech Króli. Warto przyjrzeć się bliżej dekoracjom rzeźbiarskim ołtarza Matki Bożej Bolesnej, św. Rocha, Przemienienia Pańskiego oraz św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Oryginalny charakter posiada boazeria wyściełająca ściany kaplicy Bożego Ciała z motywem winnej latorośli i kłosów zbóż oraz z sylwetką Chrystusa Zmartwychwstałego w łuku portalu. Ołtarz główny wypełniający całą ścianę wschodnią prezbiterium jest swoistym błaganiem mieszczan Chełmna czasu wielkiej epidemii dżumy, która nawiedziła miasto w latach 1708-1711, o łaskę przetrwania. Wprawdzie na szczycie ołtarza umieszczono datę 1710, ale jego wykańczanie trwało jeszcze przez kilka następnych lat. Za jego autora uznawany jest chełmiński snycerz Maciej Rodte. Centralne miejsce w tym ołtarzu zajmuje obraz ze sceną Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Obraz ten wywarł duże wrażenie na Julianie Ursynie Niemcewiczu, kiedy w okresie Księstwa Warszawskiego nawiedził chełmińską Farę.

Podziwiając ołtarze Fary należy pamiętać, że przede wszystkim zostały wzniesione na chwałę Bożą. Do reform Soboru Watykańskiego II przed każdym z nich celebrowane były systematycznie Msze, każdym opiekowało się osobne bractwo religijne. Ołtarze posiadały liczne przywileje odpustowe. O tych nadanych ołtarzowi głównemu po dzień dzisiejszy zaświadczają umieszczone na nim napisy. Spośród ołtarzy bocznych na szczególną uwagę zasługuje ołtarz Świętych Rocha i Sebastiana, którzy w 1708 r. zostali po wieczne czasy obrani patronami Chełmna. Jednak dla wiernych dwa miejsca są szczególnie drogie: pierwsze to kaplica Bożego Ciała, gdzie od kilku dziesięcioleci przechowywany jest Najświętszy Sakrament oraz kaplica Matki Bożej Bolesnej, gdzie od 1649 r. znajduje się Jej łaskami i cudami słynący obraz.

W prezbiterium na uwagę zasługują stalle dla kleru i rajców z XVII w. Prezbiterium od nawy głównej oddziela potężny łuk tęczowy wykonany w I połowie XVIII w. z rzeźbami Chrystusa na krzyżu, Maryi i św. Jana oraz Świętych Piotra i Pawła po bokach.

W nawie głównej natomiast warto zwrócić uwagę na ambonę w formie otwartej muszli, a także na rozłożysty renesansowy żyrandol zwisający pośrodku nawy głównej. Odlany w brązie, posiada 30 ramion, a na szczycie wieńczy go postać „Dzikiego Męża”. Jeszcze do początku lat siedemdziesiątych XX w. płonęły na nim świece. W celu wymiany świec, zainstalowana jest ponad sklepieniami specjalna przeciwwaga umożliwiająca opuszczanie żyrandola w dół.

Dla turystów nie lada atrakcją jest rzeźbiona głowa jelenia z naturalnym porożem zwisająca ze sklepienia – symbol Chrystusa. Jest ona o tyle ciekawa, że będąc zawieszoną na konopnej linie, reaguje na zmiany warunków pogodowych, a w zasadzie wilgotnościowych. Mając już kilkaset lat, z niezmienną dokładnością zwiastuje deszcz lub dla odmiany słońce.

Na chórze muzycznym znajdują się organy, których trójdzielny prospekt zamyka wszystkie trzy nawy. Instrument ten przywodzi na pamięć bogate tradycje muzyczne tej świątyni. Przy kościele prężnie działał zespół wokalno-instrumentalny złożony m.in. z zawodowych muzyków, alumnów i studentów Akademii Chełmińskiej. Z zespołem tym współpracował jeden z najsławniejszych polskich kompozytorów doby baroku, ksiądz Grzegorz Gerwazy Gorczycki. Już w 1597 r. szczycono się, że organy z chełmińskiej Fary są najznakomitszym instrumentem na północnych krańcach ówczesnej Rzeczypospolitej. Wprawdzie prospekty główny i południowy uzyskały obecny wygląd dopiero w 1928 r., to jednak do ich budowy wykorzystano wcześniejsze instrumenty, a przy tym zostały one zaprojektowane na wzór prospektu z nawy północnej wykonanego w 1690 r. przez chełmińskiego organmistrza Jana Seidlera. Zasadniczo rzecz biorąc organy z nawy głównej są trzecim z kolei instrumentem, jaki znajduje się w tym miejscu. Nawiązaniem do tych świetnych tradycji są obecnie koncerty organowe i chóralne.

Przechodząc przez Farę i okalającym ją cmentarzu musimy zdawać sobie sprawę, że stąpamy po mogiłach grzebanych tu jeszcze w początku XIX w. ludzi. Świadczą o tym zarówno płyty nagrobne w posadzce jak i epitafia zawieszone na ścianach. Można szacować, że wieczny spoczynek znalazło tu ok. 100 tysięcy ludzi. Najstarsza płyta nagrobna znajdująca się w Farze nosi datę 1319 i przedstawia młodego człowieka nazwiskiem Albert Longus, który przekracza Bramy Nieba. Jakże wymowna jest łacińska sentencja wyryta na łuku Bramy: „Wy co się teraz obawiacie, pamiętajcie proszę, tym jestem, czym wy będziecie, byłem kiedyś tym, czym wy jesteście”. Nieopodal tej płyty został w 1710 r. pochowany zmarły w opinii świętości Andrzej z Osnowa, Duńczyk z pochodzenia. Szczególnie bogaty jest zespół epitafiów z XVI-XIX w., duchownych, mieszczan i szlachty, wiszących w obydwu nawach. W nawie południowej uwagę przykuwa manierystyczne epitafium rodziny Bornmanów, barokowe biskupa Kazimierza Szczuki i klasycystyczne proboszcza i superiora Michała Barszczewskiego. W nawie północnej są umieszczone natomiast epitafia rodzin szkockich osiadłych w Chełmnie: Czatterów, Smithów i Forbesów.

Wchodząc na taras widokowy znajdujący się na północnej wieży, z łatwością zauważymy, że zawieszone tam żelazne dzwony wykonane zostały dopiero w 1958 r. Niestety, musiały one zastąpić przepiękne i duże dzwony spiżowe, które w okresie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne wywiozły do Hamburga w celu przetopienia. Wśród nich były m.in. dzwony Wincenty z 1730 r. i Maria z 1938 r. Pierwszy z wymienionych ważył ponad 1,5 tony.

Chełmiński kościół farny jest szczególnie cennym pomnikiem historii i kultury. Sama świątynia, jak i zgromadzone w niej przedmioty kultu wymagają olbrzymiej troski związanej z utrzymaniem i zabezpieczeniem. W ostatnim czasie w sposób kompleksowy została odnowiona kruchta północna (2002), kaplica i ołtarz Matki Bożej Bolesnej (2003-2004), lampy zwisające w łukach międzyfilarowych (2004), rzeźby Ukrzyżowania na wschodnim szczycie oraz trakt komunikacyjny prowadzący na taras widokowy znajdujący się na wieży dzwonniczej (2006), ławy dla wiernych i ołtarz św. Walentego (2007-2008). Obecnie są podejmowane działania w kierunku wymiany pokrycia dachu oraz odnowienia wnętrza.

Opracował: Marek G. Zieliński

Wirtualna wycieczka po Farze dzięki uprzejmości pana Radosława Sobik (www.radoslawsobik.pl)

Wirtualna wycieczka po Farze - inna odsłona znaleziona na stronie pana Aleksandra Jensko

Kościół Ducha Świętego

Kościół Ducha Świętego przez sześć pierwszych wieków swego istnienia, był kościołem szpitalnym. Służył przede wszystkim podopiecznym przylegającego od strony południowej szpitala. Oba budynki stanowiły integralny komleks. Po raz pierwszy szpital wzmiankowany był już w 1311 r. w testamencie Adelajdy Ullmann, wdowy po kupcu królewieckim. Metryka szpitala i kościoła jest z całą pewnością o wiele starsza, o czym zdaje się świadczyć chociażby wendyjski wątek ceglany zastosowany w trakcie budowy, a charakterystyczny dla XIII w. Pośrednim dowodem na istnienie szpitala w Chełmnie już w XIII w. jest powoływanie się biskupów na nieistniejący dokument z 1242 r., a traktujący o chełmińskim szpitalu. Patronat nad szpitalami w państwie zakonnym sprawował w średniowieczu Zakon Najświętszej Maryi Panny. Nie inaczej było w przypadku Chełmna. W czasach późniejszych ustanowione zostało osobne probostwo przy tym kościele, które w XVII i XVIII w. piastowali proboszczowie chełmińscy. Nad sprawami finansowymi czuwało dwóch prowizorów obieralnych corocznie spośród rajców, chociaż szpital nigdy nie był własnością miasta.

Kościół i szpital wzniesiono w południowej części miasta, bezpośrednio przy bramie wjazdowej i jednej z najważniejszych ulic, obecnie Toruńskiej, niegdyś noszącą nazwę ulicy Ducha Świętego. Ta niewielka świątynia o długości 30 m i szerokości 9,1 m ozdobiona została potężną wieżą. Wnętrze o charakterze salowym zamyka drewniany strop kolebkowy. Do kościoła prowadzi gotycki portal w zachodnim szczycie. Nie zachowało się pierwotne wyposażenie. Jeszcze w XVIII w. w kościele znajdowały się trzy ołtarze: Zesłania Ducha Świętego, św. Walentego oraz Najświętszej Maryi Panny. Natomiast warto zwrócić uwagę na późnośredniowieczne malowidła naścienne odsłonięte w trakcie prac remontowych przeprowadzonych w 1938 r. – wśród nich Zwiastowanie Maryi Pannie i Ostatnia Wieczerza, oraz na malowidło z XVII w. przedstawiające króla Dawida grającego na harfie znajdujące się na balustradzie chóru.

Kościół przez wiele stuleci służył przede wszystkim podopiecznym szpitala, którzy mieli obowiązek codziennej modlitwy. Począwszy od XVII w. kościół stał się miejscem szczególnego kultu św. Walentego, patrona nieuleczalnie chorych, a w szczególności epileptyków.

Budynek szpitala znajdował się po stronie południowej kościoła. Świadczą o tym zachowane ślady na murze kościoła, a także plany sytuacyjne. Szpital łączył się z kościołem narożnikiem, tworząc z nim literę „V”. Wejście do budynku szpitalnego, tak jak do kościoła, znajdowało się od strony zachodniej. Budynek szpitalny, a ściślej rzecz biorąc wirydarz, z kościołem łączyło osobne przejście, znajdujące się pośrodku ściany południowej świątyni. Budynek szpitalny był na planie trapezu, murowany, kryty dachówką, podpiwniczony. Miał wymiary 35,4 x 12,4 m. Swym charakterem przypominał obiekt klasztorny. Wewnątrz budynek podzielony był drewnianymi ścianami na trzy główne części: dormitorium dla mężczyzn, dormitorium dla kobiet i refektarz z kuchnią. Przez środek prowadził korytarz do części żeńskiej. Kobiety miały jedną zbiorową sypialnię. Co ciekawe, oba wejścia do budynku szpitalnego znajdowały się w części przeznaczonej dla mężczyzn. Pomieszczenia szpitalne posiadały ogrzewanie piecowe. Przy kościele Ducha Świętego szpital istniał do 1828 r., a następnie został przeniesiony w pobliże Fary. Stare zabudowania szpitalne zostały rozebrane. W połowie XIX wieku wystawiono nowy budynek szpitalny przy ul. Franciszkańskiej 12. Tam też funkcjonował nieprzerwanie do II wojny światowej.

Wraz z rozebraniem starych zabudowań szpitalnych, również kościół Ducha Świętego przestał służyć celom liturgicznym. Był zamieniony m.in. na skład wojskowy. Funkcji liturgicznej został przywrócony dopiero po zakończeniu prac remontowych tuż przed wybuchem II wojny światowej. Kolejnego, gruntownego remontu doczekał się w 1993 r., kiedy to położono nowy dach i wymieniono strop. Od 2003 r. swoją ekspozycję urządzili w kościele rycerze z Chorągwi Ziemi Chełmińskiej.

Każdego roku jest tu odprawiana Msza św. w uroczystość Zesłania Ducha Świętego.

Opracował: Marek G. Zieliński