Loading

Artykuły

Historia - naprawdę krótka...

Chemno -_z_ratuszaChełmno u zarania swych dziejów należało wraz z całą ziemią chełmińską, do biskupstwa płockiego, następnie weszło w skład rozległego misyjnego biskupstwa pruskiego biskupa Chrystiana, a od 1243 r. było naczelnym ośrodkiem miejskim powołanej wówczas do życia, diecezji chełmińskiej. Taki stan rzeczy trwał do 1992 r., kiedy to na mocy decyzji papieskiej, dotychczasowa diecezja chełmińska została podzielona na pelplińską i toruńską. Chełmno, jak i cała historyczna ziemia chełmińska, znalazły się w drugiej z wymienionych. Aczkolwiek miasto dało nazwę biskupstwu, to oficjalnie nigdy nie było siedzibą biskupów, a tutejszy kościół parafialny katedrą. Niemniej jednak w XVI w. w sprawozdaniach przesyłanych przez biskupów do Stolicy Apostolskiej uznawano chełmińską Farę za drugi kościół diecezji, zaraz po katedrze.

Organizacja kościelna w Chełmnie sięga niewątpliwie czasów przedlokacyjnych. Odkrycia archeologiczne na Górze św. Wawrzyńca wskazują, że przed 1233 r. gród chełmiński był bardzo ważnym centrum religijnym, a ustanowienie parafii chełmińskiej znacznie wyprzedziło nadanie grodowi praw miejskich. Przypuszcza się, że pierwotna parafia chełmińska obejmowała obszar o wiele rozleglejszy niż obecnie i że z jej terytorium wydzielono, już po ustanowieniu biskupstwa chełmińskiego, trzech parafii w Szynychu, Sarnowie i Wabczu.

O randze chełmińskiego Kościoła świadczy dobitnie fakt, iż w dokumencie lokacyjnym Chełmna, wystawionym 28 grudnia 1233 r., miał on uzyskać bardzo hojne uposażenie. Do realizacji tych zapowiedzi jednak najprawdopodobniej nie doszło. W odnowionym przywileju chełmińskim z 1251 r. nadanie na rzecz Fary zmniejszono już o połowę, a na ewentualne nadanie trzeba było i tym razem poczekać.

Patronem kościoła na mocy przywileju lokacyjnego miasta został Zakon Najświętszej Maryi Panny, do którego należało m.in. obsadzanie probostwa. Nic też dziwnego, że w okresie krzyżackim proboszczami byli mianowani kapłani Zakonu. Pierwszy, znany z imienia proboszcz chełmiński to Henryk, wymieniony w 1238 r. Kolejny pleban, którego imię zostało utrwalone, to Jan, wzmiankowany w dokumencie z 1255 r. W 1275 r. odnotowano Gerharda, a wkrótce potem Mikołaja. Około 1320 – 1330 proboszczem był magister Jan, wcześniejszy notariusz wielkiego mistrza Karola z Trewiru. W pierwszej połowie XV w. proboszczami zostali dwaj wybitni księża, doktorzy prawa kanoniczego: Andrzej Pfaffendorf i nastepnie Jan Döring.

O wikarym Michale, przydanym do pomocy prezbiterowi słyszymy już w 1311 r. Jest to niewątpliwie oznaką znacznego wzrostu liczby wiernych w parafii, a co za tym idzie większymi obowiązkami duszpasterskimi. Niewątpliwie najsłynniejszym duchownym chełmińskim okresu średniowiecza był Konrad Bitschin, wybitny kronikarz, pedagog i jeden z głównych orędowników aktywowania uniwersytetu w Chełmnie w XV w.

Po podpisaniu II pokoju toruńskiego w 1466 r. Chełmno tylko teoretycznie powróciło pod panowanie władców polskich, gdyż w rzeczywistości znalazło się pod okupacją najemnika krzyżackiego Bernharda von Zinnenberga zwanego Szumborskim. Po śmierci Szumborskiego jego spadkobiercy wywieźli do Czech z biblioteki farnej najcenniejsze księgi. W okresie tej okupacji, z inicjatywy Rady Miejskiej sprowadzeni zostali do miasta w 1473 r. Bracia Wspólnego Życia z Zwolle w Niderlandach, którym powierzono prowadzenie miejscowej szkoły parafialnej pretendującej do miana uczelni wyższej. Bracia nie tylko prowadzili tę stojącą na wysokim poziomie szkołę, ale także, według wszelkiego prawdopodobieństwa założyli pierwszą na ziemiach polskich drukarnię.

Pod bezpośrednie władanie królów Polski wyczerpane i wyniszczone Chełmno przeszło dopiero w 1479 r. Kolejne lata nie przyniosły wyraźnej poprawy. W takiej sytuacji król Aleksander Jagiellończyk w 1505 r., kierując się zapewne względami politycznymi, przekazał miasto biskupom chełmińskim. Biskupi stali się teraz patronami i co za tym idzie kolatorami beneficjum farnego, otaczając je szczególną opieką. W 1515 r. Fara otrzymała dodatkowe dobra w Cepnie, a za biskupa Piotra Kostki w Nowej Wsi. W późniejszym okresie były one przekazane pod zarząd Rady miasta i dlatego też miasto zostało zobowiązane do pokrywania kosztów związanych z pracami remontowymi parafialnej świątyni. 7 lipca 1519 r. biskup Jan Konopacki podniósł tutejszy kościół do rangi kolegiaty. Kanonikami mieli zostać Bracia Wspólnego Życia, którym przekazano parafię. Jednakże nic nie wiadomo o potwierdzeniu tego tytułu przez Stolicę Apostolską. Sytuację dodatkowo skomplikował narastający w Chełmnie ruch reformacyjny i opuszczenie parafii przez Braci około 1539 r.

W XVI-XVII w. parafia chełmińska obejmowała: Chełmno wraz z przedmieściem Rybaki oraz wsie: Brzozowo, Grubno, Kolno, Wielkie Łunawy, Nową Wieś Chełmińską, Osnowo, Podwiesk, Sosnówkę, Uść oraz Wenecję. Natomiast dekanat chełmiński obejmował poza chełmińską parafią farną oraz prepozyturami Ducha Świętego i św. Jerzego, a także kościołami pomocniczymi św. Marcina i św. Agnieszki również parafie w Starogrodzie, Kijewie, Wielkim Czystym, Wabczu, Lisewie, Sarnowie i Szynychu.

O wzroście znaczenia Chełmna jako ośrodka życia religijnego świadczy w pewnym stopniu zamysł biskupa Kaspra Działyńskiego (1639 – 1646) o przeniesieniu do Chełmna z Chełmży katedry biskupiej i próba ustanowienia biskupiego seminarium duchownego. W 1649 r. stała się Fara bardzo prężnie rozwijającym sanktuarium maryjnym, a to za sprawą proboszcza Jana Schmaka, który przeniósł z Bramy Grudziądzkiej do kaplicy farnej cudowny obraz Matki Bożej Bolesnej, jednocześnie ustanawiając kaplicę osobną prepozyturą.

Olbrzymie znaczenie dla życia parafii miały działania podjęte przez biskupa Jana Małachowskiego, który w 1676 r. sprowadził do Chełmna Zgromadzenie Księży Misjonarzy Wincentego à Paulo w celu powtórnej organizacji diecezjalnego seminarium duchownego. Dla potrzeb tworzonego seminarium biskup Małachowski przekazał najpierw księżom misjonarzom kaplicę Matki Bożej Bolesnej, a następnie całą parafię chełmińską. Sfinalizowanie tej trudnej operacji było możliwe po rezygnacji z funkcji dotychczasowego proboszcza, kanonika Jana Ludwika Strzesza. Mimo oporów kapituły obowiązki proboszcza przejął w 1678 r. superior księży misjonarzy Francuz Paul Godquin. 15 kwietnia 1680 r. biskup Małachowski dokonał wieczystej inkorporacji parafii chełmińskiej do seminarium duchownego. Od tej pory każdorazowy proboszcz chełmiński był jednocześnie rektorem seminarium i superiorem domu misjonarzy. Kolejni proboszczowie mieli duży wkład w życie miejscowej społeczności. Byli to: Francuz Wilhelm Desdames (1680-1685), Włoch Jan Antoni Fabri (1685-1695), Jakub Ignacy Cyboni (1695-1699), Łukasz Rochon (1699-1718), Michał Walther (1718-1725), Jan Jakub Mroczek (1726-1738), Kazimierz Franciszek Goraczyński (1738-1755), Michał Franciszek Barszczewski (1755-1783), Jan Arbeiter (1783-1788), Franciszek Skrysowski (1788-1799), Szymon Franciszek Smulski (1800-1802), Franciszek Weinreich (1802-1829). W latach 1692-1694 posługę duszpasterską pełnił w Chełmnie ks. Grzegorz Gerwazy Gorczycki – jeden z najznakomitszych kompozytorów doby baroku, który z całą pewnością mógł realizować w Chełmnie swe artystyczne zamierzenia, gdyż przy Farze działała w owym czasie znakomita kapela. Był on jednocześnie profesorem Akademii Chełmińskiej, która dzięki zaangażowaniu księży misjonarzy, kurii biskupiej i władz miasta została podniesiona w 1692 r. do rangi szkoły wyższej. Każdorazowy proboszcz od tego czasu aż po 1756 r. był jej rektorem.

W chełmińskiej Farze Mszą do Ducha Świętego corocznie rozpoczynała się elekcja urzędników miejskich, czyli tzw. kiera. Tu też byli nowo wybrani zaprzysięgani. Biskupi chełmińscy okresu nowożytnego obejmując diecezję odbywali obowiązkowo uroczyste ingresy do Fary. Jeden z nich, biskup Kazimierz Jan Szczuka został tu pochowany w 1694 r.

W okresie reformacji mieszczaństwo chełmińskie uległo w dużej mierze nowinkom religijnym. Ich ugruntowaniu się położył kres edykt biskupa Piotra Kostki z 1580 r., w którym nakazał mieszczanom powrót do wyznania katolickiego, bądź opuszczenie miasta. Mieszczaństwo chełmińskie podporządkowało się temu nakazowi. Obserwuje się wówczas bardzo szybki proces katolicyzacji i polonizacji miasta. Nakaz biskupi dotyczył jedynie miasta i nie obejmował pozostałych części parafii. We wsiach miejskich leżących na terenie parafii od XVII w. zamieszkiwali holenderscy menonici, zwani także olędrami, m.in. w Dolnych Wymiarach, Brankówce i Małych Łunawach. W XVII i XVIII w. odnotowywane są przypadki obecności w mieście ludności wyznania mojżeszowego. Począwszy od 1678 r., kiedy to biskup Jan Małachowski zagwarantował protestantom wolność wyznania, znosząc tym samym zakaz biskupa Piotra Kostki, coraz liczniejsza stawała się w samym mieście grupa protestantów, głównie wyznania ewangelickiego. Grupa ta zaczęła wyraźnie powiększać się po pierwszym rozbiorze w związku z prowadzoną przez króla pruskiego Fryderyka II akcją kolonizacyjną. W XIX w. katolicy stanowili w mieście nieco ponad 60% ogółu mieszkańców.

Istotne zmiany w życiu parafii zaczęły zachodzić wraz z pierwszym rozbiorem w 1772 r., kiedy to Chełmno przeszło pod panowanie pruskie. Miasto straciło status miasta biskupiego, a prawo patronatu tutejszej parafii przejęli królowie Prus. Ich antykościelna polityka doprowadziła do kasaty chełmińskich zakonów: Franciszkanów w 1811 r., Benedyktynek w 1821 r., Dominikanów w 1836 r. Kasata Domu Księży Misjonarzy miała miejsce w 1822 r. Ostatni superior misjonarzy chełmińskich Franciszek Weinreich pozostał na stanowisku proboszcza aż do śmierci. W tym samym roku przeniesiono Seminarium Duchowne z Chełmna do Pelplina. Ale zanim to nastąpiło, po raz kolejny pojawiła się myśl, by chełmińską Farę podnieść do rangi katedry biskupiej. Realizacji tego zamysłu sprzeciwiły się jednak inne plany biskupa Ignacego Mathy.

Pomimo tak wielu drastycznych cięć, na przestrzeni XIX wieku odnotowuje się systematyczny wzrost liczby wiernych. O ile na początku wieku liczba katolików w samym tylko Chełmnie wynosiła ponad 2,6 tys., to pod koniec ponad 6,5 tys. Oczywiście stan liczebny parafii był o wiele większy, ponieważ statystyki nie obejmują mieszkańców wsi należących do parafii. W 1818 r. parafia liczyła 3888 wiernych. O wzroście demograficznym parafii świadczą chociażby liczby ochrzczonych dzieci. W 1719 r. miało miejsce 150 chrztów, w 1733 r. – 160, w 1832 r. - 169, w 1850 r. – 251, w 1878 r. – 284.

Na przestrzeni XIX w. Fara chełmińska była ośrodkiem polskości zwłaszcza dzięki postawie księży proboszczów: Jana Nepomucena Bartoszkiewicza (1846 – 1872) i Juliusza Pobłockiego (1872 – 1915). Szczególna manifestacja polskości miała miejsce w trakcie uroczystości odpustowych, które w XIX w. ściągały do kilku tysięcy pielgrzymów. W latach 1848 – 1850 wikary Antoni Knast redagował i wydawał pierwsze w zaborze pruskim polskojęzyczne czasopismo pt. Szkółka Narodowa.

W drugiej połowie XIX w. zostały także przeprowadzone najpilniejsze prace inwestycyjne: wybudowano nowy gmach szpitala Ducha Świętego, plebanię (1875 r.), wikarówkę (1881 r.), naprawiono nadszarpnięte zębem czasu mury świątyni, przeprowadzono renowację ołtarzy bocznych, ułożono nową posadzkę w kościele, przelano dzwony (1882), postawiono mur wokół cmentarza przykościelnego (1888 r.), ufundowano nowe organy (1899). Niestety nie udało się ocalić bezcennych średniowiecznych witraży, które na żądanie władz pruskich przeniesiono w 1888 r. do kaplicy zamkowej w Malborku.

Spośród dziewiętnastowiecznych proboszczów Chełmna dziekanami byli: Franciszek Augustyn Semrau, Jan Nepomucen Bartoszkiewicz i Juliusz Pobłocki. Ks. Weinreich był wicedziekanem. W okresie międzywojennym wszyscy trzej ówcześni proboszczowie chełmińscy byli mianowani dziekanami, aczkolwiek w latach 1927 – 1934 siedziba dziekana znajdowała się poza Chełmnem.


stary ksidzGdy w 1915 r. probostwo chełmińskie obejmował ks. Zygmunt Rogala, wówczas został zobowiązany przez władze biskupie do przeprowadzenia gruntownego remontu Fary. Do prac tych można było przystąpić dopiero po zakończeniu działań I wojny światowej. Jesienią 1925 r. ks. Rogala przeprowadził remont kapitalny prezbiterium. W latach 1925 - 1927 nakładem magistratu Chełmna, ówczesnego patrona kościoła, został przełożony dach. Ks. Rogala nie dokończył prac, gdyż został powołany do Pelplina na urząd wikariusza generalnego. W 1928 r., gdy proboszczem był ks. Bernard Bączkowski (1927-1934), wznowiono prace, przeprowadzając remont części nawowej. Uroczystości oddania Fary, po zakończeniu prac, 20 grudnia 1928 r., przewodniczył biskup Stanisław Okoniewski. W roku następnym przeprowadzono remont kapitalny budynku szpitalnego przy ul. Franciszkańskiej 12. Zamówiono także u profesora Jana Wysockiego z Poznania nowe stacje Drogi Krzyżowej, wykonane w brązie w 1933 r. Uporządkowano teren cmentarza przykościelnego zakładając klomby. Nie zapomniano także o cmentarzu grzebalnym przy ul. Toruńskiej upiększając go ozdobnymi krzewami i drzewami. W okresie probostwa ks. Franciszka Żyndy (1935-1939) przeprowadzono kapitalny remont kościoła św. Ducha.

Tak jak w XIX w., tak i w okresie dwudziestolecia międzywojennego życie religijne parafii było bardzo bujne. Działały wówczas przy kościele bractwa rzemieślnicze: ciesielskie, murarskie, krawieckie, rybackie, robotnicze, a także bractwo strzeleckie św. Trójcy. Ponadto Bractwo Matek Chrześcijańskich, Bractwo Najświętszego Sakramentu, Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus, Stowarzyszenie Dzieci Maryi, koła różańcowe: matek, ojców, młodzieńców, panien, III Zakon św. Franciszka, Towarzystwo Panien Miłosierdzia. W ramach Akcji Katolickiej działało Katolickie Stowarzyszenie Mężów, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. Opieką otoczono chorych. Ksiądz Bączkowski redagował i wydawał w latach 1928 – 1935 Kalendarz dla parafji chełmińskiej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego parafia liczyła ok. 11,5 tys. wiernych.

Dramatycznie rozpoczęła się dla chełmińskiej parafii okupacja niemiecka. W początku listopada 1939 r. w podchełmińskich Klamrach zostali rozstrzelani księża: proboszcz Franciszek Żynda, wikary Henryk Szmelter oraz prefekt Stanisław Jarzębowski. Parafią administrował w 1939 i 1940 r. ks. Tadeusz Andrzejewski. Z początkiem 1941 r. funkcję tę objął przybyły z arcybiskupstwa kolońskiego ks. Karl Geerling, a od jesieni 1943 r. Peter Mies.

Budynki kościelne nie ucierpiały w trakcie działań wojennych, natomiast zabrane zostały z Fary przez okupanta dzwony oraz księgi metrykalne.

W XX w. parafia chełmińska, istniejąca w swym kształcie terytorialnym od XIV w., została w sposób bardzo istotny uszczuplona. Z dniem 1 lipca 1932 r. decyzją biskupa Stanisława Okoniewskiego wyłączono z parafii chełmińskiej Nową Wieś Chełmińską, Małe i Wielkie Łunawy. Dwa lata później przyłączono natomiast jedną posesję na terenie wsi Kałdus. Dekretem biskupa Kazimierza Kowalskiego z 21 grudnia 1946 r. powołano drugą parafię na terenie Chełmna, przy pallotyńskim kościele św. Józefa. Oznaczało to uszczuplenie o połowę dotychczasowego terytorium parafii farnej. Poza parafią znalazła się wówczas południowo wschodnia część miasta wraz z Grubnem. Dekretem z 31 grudnia 1947 r. wyłączono dodatkowo wieś Dworzysko. Kolejne znaczne pomniejszenie obszaru parafii chełmińskiej nastąpiło na mocy decyzji z 24 grudnia 1950 r., kiedy to Górne i Dolne Wymiary, Podwiesk, Łęg, Kolno i Dorposz weszły w skład nowoutworzonej parafii w Górnych Wymiarach. W 1960 r. wyłączono część Nowych Dóbr.

Po zakończeniu II wojny światowej administratorem parafii i dziekanem chełmińskim został ks. Tadeusz Andrzejewski (1948-1968), przebywający tu przez cały okres okupacji. Uroczysty ingres, z udziałem biskupa Kazimierza Kowalskiego, na probostwo chełmińskie odbył dopiero w 1948 r. Na stanowisku tym pozostawał przez następne dwadzieścia lat. Jego zasługą było rozwinięcie działalności charytatywnej przy współudziale Caritas. Okazał się też wielkim miłośnikiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Dołożył wielu starań by podtrzymać chełmińską tradycję wielu uroczystości religijnych, w tym kultu maryjnego, kultu św. Rocha i św. Walentego. Dbał o bibliotekę parafialną. Osobistym zaangażowaniem sprawił, że życie religijne zatętniło również w kościołach filialnych, w tym w kościele podominikańskim, którego gospodarzami do końca wojny byli ewangelicy. Niestety, musiał też podjąć nierówną walkę z ówczesnymi władzami państwowymi o utrzymanie statusu kościoła. W 1950 r. parafia farna została pozbawiona posiadłości gruntowych przejętych na skarb państwa.

Ponieważ budynki kościelne bezpośrednio po wojnie były w dobrej kondycji, nie trzeba było więc wówczas przeprowadzać większych prac remontowych. Sytuacja zaczęła wyglądać zgoła inaczej po upływie ćwierćwiecza. Kolejny proboszcz, ks. Jan Kujaczyński (1968-2001) zaraz na samym początku przeprowadził wiele bardzo ważnych prac remontowo-konserwatorskich: kaplicy Matki Bożej Bolesnej, kaplicy na Bramie Grudziądzkiej, kościołów św. Marcina, Świętych Piotra i Pawła. Wybudowano kaplicę w Brzozowie. Gruntowne remonty kościoła Ducha Świętego i kaplicy na Bramie Grudziądzkiej przeprowadzono w latach dziewięćdziesiątych XX w. Wiele wysiłku wymagała pomoc najuboższym mieszkańcom miasta czasu narastania kryzysu ekonomicznego końca lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych, a także duszpasterstwo ludzi pozostających w opozycji do władz.

W 1991 r. parafia farna liczyła ok. 12,5 tys. wiernych. Do parafii należała część Chełmna oraz wsie: Brzozowo, Dołki, Klamry, Nowe Dobra, Osnowo, Uść, Kępa Panieńska.

Po przejściu ks. prałata Jana Kujaczyńskiego na emeryturę zarząd parafią przejął ks. kanonik Wojciech Raszkowski. Najważniejszym wydarzeniem religijnym w życiu parafii były wówczas obchody 250 rocznicy koronacji obrazu Matki Bożej Bolesnej koronami papieskimi z udziałem prymasa Józefa Glempa.

Od 2004 r. proboszczem chełmińskim jest ks. kanonik Zbigniew Walkowiak.

Od wieków w życie religijne parafii chełmińskiej wpisywały się liczne wspólnoty zakonne: Dominikanów (1228-1836), Franciszkanów (1255-1811), Cysterek (1268- XIV w.), Benedyktynek (XIV w. - 1821), Braci Wspólnego Życia (1473- ok. 1539), Zgromadzenia Księży Misjonarzy (1676-1822), Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia (od 1694 r. do chwili obecnej). Za sprawą Bolesławy Lament swój dom założyły w Chełmnie Misjonarki Świętej Rodziny w 1922 r. Po zakończeniu I wojny światowej powrócili do miasta Księża Misjonarze, pełniąc funkcję kapelanów Szarytek. W 1929 r. przybyli do miasta Księża Pallotyni.

 

Opracował: Marek G. Zieliński

136884
Dziś
Wczoraj
Tydzień
Poprzedni tydzień
Miesiąc
Poprzedni miesiąc
Wszystkie
239
318
4230
63001
13958
13765
136884
Twoje IP: 54.198.139.30
Data/Godzina: 2014-08-23 03:33:25